Janusz Tomasiewicz
Rezerwaty przyrody Ziemi Limanowskiej
W poprzednim numerze kwartalnika przybliżyłem Czytelnikom "Almanachu" wartości przyrodnicze Gorczańskiego Parku Narodowego - najwyższej formy ochrony przyrody w naszym regionie. W niniejszym opisuję rezerwaty przyrody, jakie znajdują się na Ziemi Limanowskiej.
W myśl ustawy o ochronie przyrody - (art. 21 ust. 1). "Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, w tym siedliska przyrodnicze, a także określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej, mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych bądź krajobrazowych". Na terenie Ziemi Limanowskiej, leżącej w przeważającej części w Beskidzie Wyspowym, utworzono do tej pory trzy rezerwaty przyrody: "Luboń Wielki", "Śnieżnica" i "Kostrza". Chronią one najciekawsze i najcenniejsze pod względem przyrodniczym fragmenty mezoregionu. Cechą charakterystyczną tej częsci Beskidów Zachodnich jest występowanie odosobnionych gór, "wyrastających" niczym wyspy kilkaset metrów nad śródgórskie doliny. Ich podnóża zbudowane są z łupków i cienkoławicowych piaskowców magurskich, w częściach grzbietowych przeważają piaskowce i zlepieńce. Stoki charakteryzują się wyraźną asymetrią - południowe są łagodne, przeciwległe obfitują w stromizny, często pokryte rumoszem skalnym z osuwisk. Beskid Wyspowy leży zasadniczo w obrębie dwu pięter klimatyczno - roślinnych: - pogórza sięgającego do ok. 600 m. n.p.m., gdzie w otoczeniu licznych miejscowości przeważają uprawy rolne i regla dolnego - z dominującymi wielogatunkowymi lasami, przeważnie bukowo-jodłowo-świerkowymi, wzbogaconymi przez gatunki domieszkowe (jawor, wiąz górski, klon pospolity, modrzew, trześnia, grab). Na północnych skłonach najwyższego szczytu Beskidu Wyspowego - Mogielicy (1170 m. n.p.m.) w niewielkich fragmentach wykształcił się bór wysokogórski.

W najbardziej wysuniętym na południowy - zachód skraju Ziemi Limanowskiej leży masyw Lubonia Wielkiego (1022 m. n.p.m.). Na jego południowych stokach, utworzono w 1970r. rezerwat "Luboń Wielki", o powierzchni 12,64 ha. Przedmiotem ochrony jest rozległe osuwisko wraz z otaczającym je bogactwem form skalnych o oryginalnych kształtach. Ponadto ochronie podlegają elementy flory i fauny charakterystyczne dla lasów bukowych i mieszanych regla dolnego. W swym zasięgu chroniony obszar obejmuje górną partię stoku, oraz część grzbietu górskiego. Rozciąga się w przedziale od 895-1015 m. n.p.m. W środkowej częsci rezerwatu znajduje się długi na 180 m. brzeg ściany osuwiskowej, która opada blisko 30 metrowej wysokości urwiskiem. W samej ścianie znajduje się kilka półek skalnych. U podnóża ściany rozciąga się na szerokości ok. 20-30 m. obszar niszy osuwiskowej, zasłanej blokami skalnymi. Niżej pojawiają się rowy rozpadlinowe wraz ze szczelinami skalnymi, a także rozległy skalny jęzor osuwiskowy o powierzchni ok. 2,5 ha. W jego centralnej części znajdują się dwa odsłonięte eliptycznego kształtu pola - gołoborza, o łącznej powierzchni ok. 0.5 ha - unikalne w skali Beskidów Zachodnich. Pokrywają je płaskie bloki skalne. Pozostała część jęzora osuwiskowego utrwalona jest przez las.

Zróżnicowanie roślinności, rzeźby, gleb i geologii w rezerwacie "Luboń Wielki"
w Nadleśnictwie Limanowa (Beskid Wyspowy)
A - Roślinność:
I - żyzna buczyna karpacka (a - wariant typowy, b - wariant ubogi);
II - dolnoreglowy bór jodłowo-świerkowy
III - roślinność ściany osuwiskowej

B - Rzeźba:
1 - grzbiet górski; 2 - stok górny; 3 - ściana osuwiskowa; 4 - nisza osuwiskowa
(amfiteatr osuwiskowy); 5 - obniżenie wewnątrzosuwiskowe z rozpadlinami
i szczelinami; 6 - wały osuwiskowe zbudowane z pakietów skalnych;
7 - jęzor osuwiskowy z gołoborzem; 8 - stok środkowy, częściowo
zasłany druzgotem i blokami skalnymi.

C - Gleby:
a - gleby brunatne kwaśne; b - gleby słabo wykształcone
(rankery) brunatniejšce; c - gleby inicjalne i skaliste (litosole)

D - Geologia:
1 - gruboławicowe piaskowce formacji magurskiej
wieku eoceńskiego
E - : zasięg zespołów roślinnych
F - : granice wyróżnionych elementów gleby
G - : granice rezerwatu


















U podstawy jęzora znajdują się liczne rozpadliny, szczeliny skalne a stoki zasłane są licznie blokami piaskowców. Przez rezerwat prowadzi żółty szlak turystyczny z Rabki Zaryte do schroniska na Luboniu Wielkim. Odcinek szlaku przebiegającego przez jęzor osuwiskowy zwany jest "Percią Borkowskiego". Podobne, lecz znacznie mniejszych rozmiarów osuwisko z druzgotem skalnym i blokami, znajduje się w części wschodniej grzbietu górskiego. Opisaną część masywu porasta głównie las bukowy - żyzna buczyna karpacka. Warunki troficzne podłoża sprawiły, iż jest ona mocno zróżnicowana pod względem florystycznym. W drzewostanie niepodzielnie panuje buk, w domieszce jest jodła i świerk, których udział wyraźnie wzrasta w dolnej części rezerwatu. Z krzewów przeważa bez koralowy. Bujne, szczególnie wiosną, runo tworzą: żywiec gruczołowaty, marzanka wonna, żywokost sercowaty - gatunki charakterystyczne dla buczyny karpackiej. Na miejsca żyźniejsze i lepiej uwilgocone wskazują: kokorycz pusta, śnieżyczka przebiśnieg, szczyr trwały, kopytnik pospolity, szałwia lepka. Sam jęzor osuwiskowy i jego bezpośrednie otoczenie pokrywa dolnoreglowy bór jodłowo-świerkowy, w którym dominuje świerk. Domieszkę stanowią jodła i buk. Wśród krzewów łatwo rozpoznać jarzębinę, bez koralowy i wiciokrzew czarny. Runo jest dość ubogie. Obok łanów borówki, rosną paprocie: narecznica szerokolistna i wietlica samicza. W rezerwacie stwierdzono również: widłak jałowcowaty, paprotkę zwyczajną, goryczkę trojeściową - rośliny prawnie chronione. Niewątpliwie do interesujących należą skupienia krzewów porastające osuwiska (porzeczka agrest, porzeczka skalna, wiciokrzew suchodrzew i wiciokrzew czarny). Pierwotnie ochroną objęto jedynie górną część osuwiska. Kilka lat temu powstał projekt powiększenia rezerwatu. Potrzebę taką potwierdziła również przeprowadzona inwentaryzacja przyrodnicza. Przygotowana dokumentacja zyskała akceptację Nadleśnictwa w Limanowej i Wojewódzkiej Komisji Ochrony Przyrody. Powiększenie rezerwatu do powierzchni 37,92 ha, pozwoli na objęcie ochroną wszystkich części osuwiska, a także elementów przyrody ożywionej z nim związanych.

Silnie zdeformowane buki w części grzbietowej rezerwatu "Śnieżnica" (fot. J.Tomasiewicz).
W wyraźnie eksponowanym masywie Śnieżnicy powołano w roku 1968 rezerwat "Śnieżnica". Jego celem jest ochrona dobrze zachowanego fragmentu naturalnych starodrzewi bukowych (wiek 130-170 lat) wraz z rzadkimi elementami flory i fauny. Chroniony obszar obejmuje w swym zasięgu część grzbietu górskiego wschodniej części masywu Śnieżnicy, oraz górną partię północnego stoku. Obecnie rozciąga się w przedziale od 860-970 m.n.p.m. (sięgnie do 740m. n.p.m. po powiększeniu). Grzbiet górski zaznacza się tutaj ostrą krawędzią, opadającą 2-5 metrowej wysokości urwiskiem. Dalej ciągnie się stromo i bardzo stromo nachylony stok, który w środkowej części przecinają głębokie na 4-8 metrów jary. Okresowo płyną nimi cieki. U podnóża są fragmenty osuwisk skalnych, utrwalone przez drzewostan. W obrębie grzbietu zarówno pnie jak i korony buków są mocno zniekształcone na skutek oddziaływania czynników atmosferycznych, jak i ubogiej gleby. W runie dominuje borówka czernica i paprocie: wietlica samicza, narecznica samcza. W tej częsci rezerwatu wyróżniono zespół kwaśnej buczyny górskiej. Wśród wychodni skalnych urwiska rośnie kilka rzadkich gatunków wysokogórskich, m.in.: tojad dziubaty, jaskier platanolistny, paprotnica górska, rozchodnik karpacki. Niżej niepodzielnie panuje żyzna buczyna karpacka. W przeważającej częsci jest to wielopiętrowy, wiekowy las bukowy. Buki, szczególnie w zachodniej częsci rezerwatu, osiągają wysokość do 30 m. i pierśnicę do 60-70cm. Wiek ocenia się na 140-160 lat, ale niektóre są zapewne znacznie starsze. Sporo drzew, głównie w górnej części stoku, zostało złamanych lub powalonych przez wiatry. Nadaje to rezerwatowi iście puszczański charakter. Pod koronami olbrzymów rosną nieco młodsze okazy, a kolejną niższą warstwę tworzy bogaty podrost bukowy, który najszybciej opanowuje powstałe po powalonych drzewach luki. Typowe dla buczyny runo najobfitsze jest wczesną wiosną, zanim nastąpi pełny rozwój listowia. Dominują w nim: żywiec gruczołowaty i bulwkowaty, żywokost sercowaty, zawilec gajowy, częste są przebiśniegi. Pojedynczo występuje też lilia złotogłów i ciemiężyca zielona. We wschodniej części rezerwatu, gdzie drzewostan jest młodszy i mniej zróżnicowany piętrowo, w runie liczniej rosną paprocie: narecznica samcza i wietlica samicza. Miejsca dobrze uwilgotnione - wysięki wody, otoczenie cieków - bujnie pokrywa czosnek niedźwiedzi. Płaty te okazale wyglądają na przełomie maja i czerwca, gdy zakwitają w postaci białych łanów. Nisze osuwiskowe, zasłane blokami skalnymi, porasta las bukowy z dużą domieszką jawora i pojedynczo występującą jodłą. Umiarkowane, fragmentami luźne zwarcie, umożliwiające dostęp światła, sprzyja masowemu rozwojowi okazałej byliny - miesiącznicy trwałej. Zakwita ona w pełni wiosny, nadając swoisty koloryt i wysycając las delikatnym zapachem. Na stromych ścianach jarów i osuwiska bujnie rośnie parzydło leśne i czerniec gronkowy - biało kwitnące w czerwcu. Zarówno czosnek jak i miesiącznica są gatunkami wyróżniającymi podzespoły wilgotne buczyny karpackiej. Wiekowe lasy rezerwatu są ostoją dla wielu gatunków fauny. Stwierdzono m.in.: puszczyka leśnego, myszołowa zwyczajnego, dzięcioła czarnego i dużego. Ocienione głazowiska osuwisk sprzyjają salamandrom, które liczniej pojawiają się podczas ciepłej i wilgotnej pogody. Aktualnie powierzchnia rezerwatu liczy 8,57 ha. Przeprowadzona inwentaryzacja przyrodnicza potwierdziła postulowaną przez Nadleśnictwo Limanowa i Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody potrzebę powiększenia obiektu do 24,92 ha. Do rezerwatu zostanie włączona środkowa i dolna część stoku o nadzwyczaj bogatej rzeźbie terenu i szacie roślinnej, opisanej wyżej.

Zaledwie kilka miesięcy temu (marzec 2001) objęto ochroną rezerwatową fragment kolejnego masywu górskiego w Beskidzie Wyspowym - Kostrzy (719,6 m. n.p.m..). Rezerwat "Kostrza" o powierzchni 38,85 ha, obejmuje cześć przygrzbietową, górne i środkowe partie północnego oraz północno - wschodniego stoku. Zbocza mają duży spadek i pokrywają je rozległe głazowiska. Panujące warunki glebowe, ocienienie i wilgoć są czynnikami sprzyjającymi dla rozwoju interesujących zespołów roślinnych: jaworzyny górskiej z miesiącznicą trwałą i języcznikiem zwyczajnym, oraz żyznej buczyny karpackiej.
Gołoborze w jęzorze osuwiskowym w rezerwacie "Luboń Wielki" - "Perć Borkowskiego" (fot. J.Tomasiewicz).
Jaworzyna górska z miesiącznicą wykształciła się w górnej i środkowej części północnego i wschodniego, silnie zerodowanego stoku. Drzewostan tworzy jawor, w domieszce występuje wiąz górski, oraz buk i jodła. Rosnące pojedynczo leszczyna i bez koralowy budują warstwę krzewów. W runie przeważa miesiącznica trwała, obok której są również gatunki spotykane w buczynie karpackiej. W północno-wschodniej części rezerwatu, na stromym stoku pokrytym, druzgotem skalnym zawierającym niewielkie ilości węglanu wapnia rozwinął się zespół jaworzyny górskiej z języcznikiem zwyczajnym. W drzewostanie dominuje wiąz górski - brzost. W warstwie krzewów jest porzeczka alpejska. W bujnym i bogatym gatunkowo runie rosną: języcznik zwyczajny i miesiącznica trwała, a także paprotnik kolczysty i żywiec gruczołowaty i inne rośliny charakterystyczne dla buczyny karpackiej. Jaworzyna górska jest bardzo rzadkim, a tym samym cennym zespołem roślinnym w polskich Karpatach Zachodnich. Zachodnią część rezerwatu zajmuje buczyna karpacka, w obrębie której częste są płaty z miesiącznicą trwałą i czosnkiem niedźwiedzim. W rezerwacie, poza języcznikiem zwyczajnym, rośnie kilka innych gatunków podlegających ochronie: lilia złotogłów, kopytnik pospolity, paprotka zwyczajna, bluszcz pospolity i marzanka wonna.

Na krańcu Ziemi Limanowskiej leży masyw Kamionnej /804 m. n.p.m./ - Pasierbieckiej /769 m. n.p.m./, zwany też Makowicą. Na południowe stoki wysoko podchodzą uprawy rolne, poprzedzielane płatami lasu. Zwarty płaszcz buczyn pokrywa część przygrzbietową góry i zdecydowanie dominuje na przeciwległym stoku - leżącym już w powiecie bocheńskim. Tam też w toku 1997 utworzono na powierzchni 64,04 ha rezerwat "Kamionna", chroniący najciekawsze fragmenty buczyn w masywie. Poza granicami rezerwatu (ale w powiecie limanowskim) znalazło się owiane kiedyś legendami małe "jeziorko", dziś słabo zaznaczone w terenie w postaci wypełnionej torfem niecki. Obniżenie w którym się utworzyło ma interesującą genezę. Stanowi bowiem rów rozpadlinowy powstały w wyniku rozsunięcia się grzbietu górskiego Kamionnej - Pasierbieckiej. Niewątpliwie od tegoż jeziorka wywodzi się inna nazwa masywu Kamionnej - "Jeziernik".

Artykuł ukazał się w numerze 5 - letnim z roku 2001 na stronie 26