Jan Wielek
Współtwórca "Trylogii"
Ludwik Kubala (1838-1918)
Wśród wybitnych synów Ziemi Limanowskiej, zasłużonych w walce o odzyskanie wolności i dla kultury polskiej, szczególne miejsce zajmuje Ludwik Kubala.

Urodził się 9 września 1838 roku w Kamienicy. Jego dziad Józef, syn krawca z Cieszyna osiadł w Galicji i pracował jako zarządca dóbr kameralnych. Ojciec Józef, po ukończeniu studiów prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim, osiadł najpierw jako justycjariusz (sędzia) w Limanowej, by później objąć stanowisko zarządcy dóbr kamienickich, należących do Maksymiliana Marszałkowicza. W okresie Wiosny Ludów odgrywał dość wybitną rolę w ruchu rewolucyjno- wolnościowym na Sądecczyźnie (zmarł w roku 1852) Matka Wilhelmina z Piaseckich - była córką zarządcy lasów państwowych w Muszynie (zmarła w roku 1900).

Dzieciństwo spędził w Łukowicy, w majątku zakupionym w roku 1838 przez jego rodziców, do szkoły trywialnej uczęszczał w Starym Sączu, później, w latach 1849-55 był uczniem sześcioklasowego gimnazjum w Nowym Sączu, klasę VII ukończył w Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Później przez rok studiował na Wydziale Filozoficznym w Wiedniu; w 1861 roku powrócił do Krakowa, studiując historię.

Krakowska młodzież akademicka owego czasu była zarówno rozpolitykowana, jak też pełna nowych pomysłów budzenia świadomości narodowej. Obydwa te nurty znalazły odzew w bogatym życiorysie Ludwika Kubali. Był to okres poprzedzający wybuch powstania styczniowego.

Ludwik Kubala (1838-1918). Fotografia ze zbiorów Muzeum Regionalnego Ziemi Limanowskiej.
Od połowy 1862 roku, wraz z A. Szczepańskim staje się przywódcą radykalnej młodzieży akademickiej. Utworzono wówczas Ławę Krakowską, która miała kierować ruchem spiskowym w Galicji zachodniej. W porozumieniu z warszawskim Centralnym Komitetem Narodowym (CKN) zorganizowano w Krakowie Zjazd delegatów z kraju i zagranicy polskiej młodzieży studiującej. Utworzono wówczas Radę Naczelna Galicyjską (RNG), w której zasiadał również Kubala. Organ ten miał kierować ruchem narodowym w Galicji z ramienia "czerwonych". W jesieni 1862 roku Kubala wyjeżdżał dwa razy do Warszawy, kontaktując się z CKN, zawierając w imieniu RNG układ gwarantujący autonomię dla akcji spiskowej na terenie Galicji. Reprezentował jednak kierunek zbyt radykalny politycznie (uzyskał nawet przydomek Robespierre'a), opowiadając się za powstaniem trójzaborowym. Postanowiono wówczas wydawać pismo polityczne "Galicja", którego Kubala był współredaktorem (ukazał się tylko jeden numer).

Wybuch powstania styczniowego w 1863 roku był dla Ławy zaskoczeniem wobec czego została ona rozwiązana. Po upadku dyktatury Langiewicza, Kubala uległ chwilowej depresji, dając wyraz poglądowi iż walkę zbrojną należy zakończyć. Wycofał się wówczas z szerszej działalności politycznej, ograniczając ją do obszaru Krakowa

Wraz ze Szczepańskim wydał pismo "Ojczyzna", później broszurę "Uwagi przez pewnego" gdzie domagał się integralności walki, wprowadzenia śmiertelnego kodeksu cywilnego i wojskowego (czyli sądów doraźnych), przeprowadzenia zupełnego uwłaszczenia chłopów, zniesienia szlachectwa. Występował też przeciw wiązaniu sprawy powstania z interwencją mocarstw, bo naród, który się własnymi siłami postawić nie potrafi, prawa do istnienia nie ma. Kiedy we wrześniu 1863 roku Rząd Narodowy dostał się w ręce "czerwonych", Kubala został kierownikiem Policji Narodowej w Krakowie.

Działalność spiskowa Kubali zakończyła się 13 grudnia 1863 roku, kiedy został aresztowany. Sprawa była poważna, ponieważ w jego papierach znaleziono projekty antyaustriackiego powstania w Galicji. Skazany w marcu 1865 roku na 5 lat więzienia i konfiskatę majątku, został osadzony w twierdzy Josephstadt, ale już pod koniec tegoż roku został ułaskawiony. W więzieniu napisał dramat historyczny "Michał Gliński", ogłoszony później drukiem i wystawiony na scenie w Krakowie w roku 1866.

W tymże roku ponowił na Uniwersytecie Jagiellońskim starania o doktorat, który uzyskał w roku 1867 w oparciu o rozprawę "Stanisław Orzechowski, rzecz historyczno literacka", wkrótce ogłoszonej drukiem. Powracał jeszcze co prawda, ale raczej sporadycznie, do działalności politycznej. Głównie poświęcił się pracy naukowej i w tej dziedzinie uzyskiwał coraz szerszy rozgłos. W staraniach o katedrę historii na Uniwersytecie Jagiellońskim ubiegł go jednak J. Szujski, nie tyle ze względu na kwalifikacje, co powiązania polityczne.

Kubala przeniósł się wtedy do Lwowa, gdzie objął posadę jako suplent w III Gimnazjum im. Franciszka Józefa. W 1872 roku zdał egzamin nauczycielski. W roku 1874 przeniesiono go do Złoczowa, ale po roku powrócił do Lwowa, na dawne miejsce, gdzie uczył aż do chwili przejścia na emeryturę, czyli do roku 1906.

Sławę przyniosły mu wydane drukiem "Szkice historyczne". Poświęcił je bogatym w wydarzenia dziejom Polski XVII-wiecznej - głównie wypadkom na Ukrainie. Pisane barwnym, literackim językiem zyskały szeroki krąg czytelników. Wykorzystał je, pisząc "Ogniem i mieczem" Henryk Sienkiewicz, do opisów Kubali dodając jedynie fabułę literacką z postaciami Heleny, Bohuna, Zagłoby, Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego. Porównując obydwa teksty, znaleźć można całe obszerne cytaty przepisane przez autora trylogii z dzieła Kubali.

W 1883 roku został członkiem-korespondentem, a w roku 1901 - członkiem czynnym Akademii Umiejętności. Nie powiodły się jednak poczynione w roku 1891 starania o katedrę historii na uniwersytecie we Lwowie. W latach 1883-1918 Kubala pełnił funkcję kierownika Biblioteki Pawlikowskich we Lwowie. Proponowanej mu funkcji posła do Rady Państwa we Lwowie nie przyjął ze względów politycznych.

Kubala brał również udział w bogatym wówczas życiu kulturalnym miasta Lwowa. Był między innymi założycielem Kasyna Miejskiego, redaktorem "Dziejów powszechnych ilustrowanych" (tzw. "Historia Bondego"), brał udział w organizacji Wystawy Krajowej w 1894 roku jako wiceprezes jej Komitetu i był organizatorem równocześnie zwołanego Zjazdu Literatów.

W dniu ukończenia osiemdziesiątego roku życia Kubala otrzymał od Uniwersytetu Lwowskiego doktorat honoris causa. W trzy tygodnie później, 30 września 1918 roku zmarł i został pochowany we Lwowie.

Bogata twórczość Ludwika Kubali liczy kilkaset pozycji. Brak do dnia dzisiejszego jej naukowego opracowania i oceny. Wiele rękopisów znajduje się w zbiorach archiwalnych Lwowskiej Biblioteki Akademii Nauk Ukrainy (zespół "Ossolineum").

Do historii przeszedł również jego syn Wawrzyniec Kubala (1855-1967) - prawnik, działacz społeczny i polityczny.

Artykuł ukazał się w numerze 13 - letnim z roku 2003 na stronie 24